શિવજીનું નટરાજ અને તાંડવ નૃત્ય

આ નૃત્યોમાં શિવજી ભૈરવ અથવા વીરભદ્રના સ્વરૂપમાં હોય છે, તેમની સાથે ઉમા અથવા ગૌરી હોય છે અને તે બળતી ચિતાઓ યુક્ત એવી સ્મશાનભૂમિમાં ભૂતગણોની સહાયતાથી આ ભયાનક નૃત્યો કરે છે.

નટરાજ
શિવજીની બે અવસ્થાઓ માનવામાં આવી છે. તેમાંથી એક સમાધિ અવસ્થા અને બીજી છે તાંડવ અથવા લાસ્ય નૃત્ય અવસ્થા. સમાધિ અવસ્થા અર્થાત્ નિર્ગુણ અવસ્થા અને નૃત્યાવસ્થા એટલે સગુણ અવસ્તા. ‘એકાદ નિશ્ચિત ઘટના અથવા વિષય અભિવ્યક્ત કરવા માટે જે અંગચાલન કરવામાં આવે છે, તેને ‘નટન અથવા નાટય’ એવી સંજ્ઞા છે. આ નટન જે કરે છે તે નટ છે.

નટરાજ આ રૂપમાં શિવજીએ નાટયકળા પ્રવર્ત કરી, એવી પારંપારિક ધારણા છે. શિવજી એ આદ્ય નટ છે, એવી શ્રદ્ધા હોવાથી તેમને ‘નટરાજ’ એ બિરુદ મળ્યું છે. ‘બ્રહ્માંડ આ નટરાજની નૃત્યશાળા છે. તેઓ જે રીતે નર્તક છે, તે રીતે તેઓ તેના સાક્ષી પણ છે. જ્યારે તેમનું નૃત્ય ચાલુ થાય છે, ત્યારે તે નૃત્યના ઝંકારથી સમગ્ર વિશ્વ વહેવારને વેગ મળે છે અને જ્યારે તેમનું નૃત્ય વિરામ પામે છે, ત્યારે તેઓ આ ચરાચર વિશ્વ પોતાનામાં સમાવી લઈને એકલા જ આત્માનંદમાં નિમગ્ન થઈને રહે છે.’ એવી નટરાજ કલ્પના પાછળની ભૂમિકા છે.નટરાજનું નૃત્ય આ સૃષ્ટિ, સ્થિતિ, સંહાર, તિરોભાવ (માયાનું આવરણ) અને અનુગ્રહ (માયામાંથી બહાર પડવા માટે કૃપા) આ પાંચ ઇશ્વરી ક્રિયાઓનું દ્યોતક માનવામાં આવે છે.

તાંડવ નૃત્ય
શિવજીએ પોતે પહેલાં કરેલું ઉદ્ધત નૃત્યનું સ્મરણ કરીને તે પોતાના ગણોમાંના અગ્રણી રહેલા તંડૂ દ્વારા ભરત મુનિને બતાવ્યું. તે જ રીતે લાસ્ય આ નૃત્ય પણ પાર્વતી દ્વારા બહોળી રુચિથી ભરત સામે કરી બતાવ્યું. લાસ્ય આ સ્ત્રી નૃત્ય છે અને તેમાં હાથ મુક્ત હોય છે. તંડૂએ કરી બતાવ્યું તે તાંડવ. એવું સમજીને ભરત ઇત્યાદિ મુનિઓએ તે નૃત્ય માનવોને શીખવ્યું.

જે નૃત્યના સમયે શરીરમાં ભુવનોનો એટલે પ્રત્યેક પેશીનો, નાદ શિવકારક હોય છે, તેને ‘તાંડવ નૃત્ય’ કહે છે. આ પુરુષ નૃત્ય હોય છે અને મુદ્રાંકિત હોય છે. ઉદા. જ્ઞાનમુદ્રા – અંગૂઠો અને તર્જનીનું ટેરવું એનાથી ગુરુ અને શુક્રના ઉભાર જોડાઈ જાય છે, એટલે પુરુષ સ્ત્રી જોડાઈ જાય છે. આ નૃત્યના સાત પ્રકાર છે :
૦ આનંદ તાંડવ,
૦ સંધ્યા તાંડવ
(પ્રદોષ નૃત્ય),
૦ કાલિકા તાંડવ,
૦ ત્રિપુર તાંડવ,
૦ ગૌરી તાંડવ,
૦ સંહારતાંડવ
૦ ઉમા તાંડવ.
આ સાત પ્રકારમાંથી સંધ્યા તાંડવનું વર્ણન શિવ પ્રદોષ (એટલે પ્રદોષ) સ્તોત્રમાં આવ્યું છે. તે આ રીતે ત્રૈલોક્ય જનની ગૌરીને રત્નજડિત સિંહાસન પર બેસાડીને શિવજી સંઘ્યા સમયે આ નૃત્ય કરવા લાગે છે. જ્યારે શિવજી નૃત્ય માટે સિદ્ધ થાય છે, તે સમયે સરસ્વતી વીણા વગાડે છે, ઇંદ્ર વાંસળીમાંથી સ્વર છેડે છે, બ્રહ્મા તાલ આપે છે, લક્ષ્મીજી ગીત ગાય છે, શ્રી વિષ્ણુ મૃદંગ વગાડે છે અને બધા દેવદેવતા આજુબાજુ ઉભારહીને આ નૃત્ય દર્શનનો ઉત્સવ ઊજવે છે. આ નૃત્યમાં શિવજીનું સ્વરૂપ દ્વિભૂજ હોય છે અને તેમના પગ નીચે દૈત્ય કચડાઈ જતો હોવાનું દૃશ્ય હોતું નથી.

ઉપર દર્શાવેલા સાત પ્રકારો પૈકી ગૌરી તાંડવ અને ઉમા તાંડવ આ બંને ઉગ્ર સ્વરૂપનાં નૃત્યો છે. આ નૃત્યોમાં શિવજી ભૈરવ અથવા વીરભદ્રના સ્વરૂપમાં હોય છે, તેમની સાથે ઉમા અથવા ગૌરી હોય છે અને તે બળતી ચિતાઓથી યુક્ત એવી સ્મશાનભૂમિમાં ભૂતગણોની સહાયતાથી આ ભયાનક નૃત્યો કરે છે.•

You might also like