ભૂતકાળના ચોકઠામાં પુરાઈ રહેવું એ યોગ્ય નથી

The past looks better than it was. It is only pleasant beacause it is not here.
– Finley Peter Dunne
Let us not go over the old ground but rather prepare for what is to come.
– Cicero
Even God cannot change the past.
–Agathon

એક મિત્ર લખે છે : “જે ઘરમાં એક વાર સુખી થયા હોઈએ તેની યાદ સતાવે છે. જે મિત્રની મન ભરીને ગમ્મત કરી હતી તે મિત્રનો વિયોગ સતાવે છે. ઘણાં બધાં ગામ જોયાં અને ઘણી બધી નદીઓનાં પાણી પીધાં. વતનની નદીમાં ખોબે ખોબે પીધેલાં પાણીનો સ્વાદ ફરી ક્યાંય મળ્યો નહીં ! વધુ ને વધુ રૂપાળી જિંદગીની આશામાં આગળ ધકેલાતો રહ્યો છું, પણ જેમ આગળ જાઉં છું તેમ ખાતરી થતી જાય છે કે મારી જિંદગીમાં જે કંઈ શ્રેષ્ઠ હતું તે બધું પાછળ રહી ગયું છે – વીતી ગયું છે – ભૂતકાળમાં પડ્યું છે. ભૂતકાળનાં મીઠાં સ્મરણો અને ભવિષ્યની આશાઓની વચ્ચે જાણે ખેંચતાણ ચાલે છે. ઘડીક પાછળ ધકેલાઈ જાઉં છું. અને ઘડીક આગળ ફેંકાઈ જાઉં છું.”

આવી લાગણી થવી સ્વાભાવિક છે, પણ લાગણીને તાબે થવું બરાબર નથી. ભૂતકાળમાં થોડી વાર બેસવું સારું છે પણ પુરાઈ રહેવું ખોટું છે. આજની જે ક્ષણ તદ્દન સામાન્ય અને દમ વગરની લાગે છે તે વીતી જશે એટલે અમુક સમય પછી જૂના સંઘરી રાખેલા સિક્કાની જેમ કીમતી લાગશે. માણસ ભૂતકાળને વાગોળે ત્યારે તેને તેમાં કંઈક વિશિષ્ટ સ્વાદનો અનુભવ થાય છે. માણસ વીતી ગયેલા દુઃખને યાદ કરે છે ત્યારે તેને એમાંથી મીઠાશ મળે છે.

ભૂતકાળ એક જાદુગર છે અને તે આપણાથી દૂર ને દૂર ચાલી ગયેલી, વીતી ગયેલી પળો ઉપર નવાં નવાં રંગીન ફાનસ ગોઠવ્યા કરે છે. આખી જિંદગીની ગડમથલ પછી એક માણસ એક સુંદર મકાન બનાવે. પછી મકાનમાં પોતાના ખાસ સજાવેલા શયનખંડમાં ઊંઘની તકલીફની ફરિયાદ કરે. તેને થાય છે કે ફાટેલીતૂટેલી અને કઠણ પથારીમાં જેવી ઊંઘ આવતી હતી તેવી ઊંઘ અહીં આવતી નથી. તેને લાગે છે કે એક વાર એ પોતાની ઊંઘ જૂના ઘરમાં ભૂલીને આવ્યો છે!

બીજા કોઈને વળી લાગે છે કે પોતે પોતાની શાંતિ જૂના ઘરમાં કે અગાઉના કોઈ મહોલ્લામાં મૂકીને આવ્યો છે. કોઈને લાગે છે કે પોતે ઘણીબધી તનતોડ મહેનત કરીને ‘સુખી’ થયો પણ પોતાની તબિયત કોઈક જૂના સરનામા પર રોકાઈ ગઈ છે! માણસની ઊંઘ, શાંતિ, તબિયત તેની સાથે જ રહે છે. વૈજ્ઞાનિક આલ્બર્ટ આઈન્સ્ટાઈનનો સાપેક્ષતાનો સિદ્ધાંત અહીં પણ સાચો છે. સુખ-શાંતિ અને આનંદ-ઉમંગનું સરનામું માત્ર સ્થળ દર્શાવીએ તો અધૂરું રહે છે. સ્થળ સાથે સમયની એક અનોખી સંગત છે.

સ્થળની ફેરફારી આપણા ધ્યાને તરત આવે, સમયનો ફેરફાર જલદી ખ્યાલમાં રહેતો નથી. જુદાં જુદાં સ્થળ અને સમય દર્શાવતાં આલબમ પર માત્ર ધૂળ ચઢતી નથી. જેટલી ધૂળ જમા થાય છે તેટલી ભૂરકી છંટાય છે! જૂની તસવીર જોઈને માણસ અંદરથી ડોલી ઊઠે છે! આપણને એવું લાગે કે આપણે અમુક સ્થળે કે સમયે વધુ સુખી હતા. એનો અર્થ એવો નીકળે કે સુખશાંતિ આ કે તે સ્થળ અગર સમયની ખૂબી જ હોવી જોઈએ પણ સ્થળ અને સમય માત્ર સાક્ષી છે. મૂળ આસામી તમે પોતે જ છો. બીજા કોઈ સાક્ષીની જુબાની કરતાં તમારી જ કેફિયત ઉપર જ વધુ મુસ્તાક રહો તો એકંદરે રાહત ઘણી હશે!

તમે જ્યાં કામ કરો છો એ તમારી રાજધાની અને તમારું પોતાનું પાકું અને અફર સરનામું તમે પોતે જ. ઘરની ઉપર ‘આઉટ’ અને ‘ઈન’નું પાટિયું બદલાયા કરે, ઓફિસની ઉપર ‘આઉટ’ અને ‘ઈન’નું પાટિયું બદલાયા કરે પણ તમારી હસ્તી પર એક જ વાર પાટિયું બદલાઈ શકે છે. પ્રાણ જ્યારે દેહ છોડીને જાય છે ત્યારે. જ્યાં સુધી માણસ જીવતો છે ત્યાં સુધી તેનું અફર સરનામું તે પોતે જ છે. બધાં સુખ-દુઃખમાં આ એક જ સરનામું છે. માણસે ખરેખર પોતાની અંદર જીવવાનું છે અને છતાં અંદર ને અંદર બુઝાઈ કે સંકેલાઈ જવાનું નથી. તેણે બહાર ફેલાઈ જવાનું છે.

ફેલાઈ જવું એટલે પોતાની અંદર રહીને અસંખ્ય તાર ઊંચી અટારી પર ગોઠવવા અને તમામ સંદેશા ઝીલવા. ભૂતકાળમાં સારું-માઠું જે બન્યું તે આગળના પ્રવાસમાં અત્તરની શીશી તરીકે સાથે રાખવામાં વાંધો નથી, પણ ભૂતકાળમાં પુરાઈ-દટાઈ જવાનંુ બરોબર નથી

You might also like