પ્રાચીન કાળમાં શિખા કાપવી ગણાતી મૃત્યુદંડ સમાન

‘હરિવંશ’ પુરાણમાં એક કથા છે. હૈહય અને તાલજંઘ વંશના રાજાઓએ શક, યવન, કાંબોજ, પારદ ઇત્યાદિ રાજાઓની સહાયતાથી બાહુ રાજાનું રાજ્ય ઝૂંટવી લીધું. બાહુ રાજા તેમની પત્ની સાથે વનમાં જતા રહ્યા. ત્યાં બાહુ રાજાનું મૃત્યુ થયું. ઔર્વ મહર્ષિએ રાજાની ગર્ભવતી પત્નીનું રક્ષણ કરીને તેને પોતાના આશ્રમમાં લઈ ગયા. ત્યાં તેણે એક પુત્રને જન્મ આપ્યો, જે આગળ જતાં સગર રાજાના નામથી પ્રસિદ્ધ થયો. સગર રાજાએ ઔર્વ મુનિ પાસેથે શસ્ત્ર અને શાસ્ત્રવિદ્યાનું શિક્ષણ લીધું.

સમયાંતરે સગર રાજાએ હૈહયને મારી નાખ્યો તેમજ શક, યવન, કાંબોજ, પારદ ઇત્યાદિ રાજાઓને પણ જીવે મારી નાખવાનો નિશ્ચય કર્યો. શક, યવન ઇત્યાદિ રાજાઓ વસિષ્ઠ ઋષિની શરણે આવ્યા. વસિષ્ઠ ઋષિએ એક શરતે તેમને અભયદાન આપ્યું અને સગર રાજાને આજ્ઞા કરી કે, તેણે તેમને મારવા નહીં. સગર રાજા પોતાની પ્રતિજ્ઞા છોડી શકતો નહોતો અને વસિષ્ઠ ઋષિની આજ્ઞા પણ ટાળી શકતો નહોતો; તેથી તેણે તે રાજાઓનું શિખા સહિત મુંડન કરીને તેમને છોડી દીધાં.

પ્રાચીન કાળમાં કોઈની પણ શિખા કાપવી મૃત્યુદંડ સમાન માનવામાં આવતું હતું. ખેદ સાથે કહેવું પડે છે કે આજે હિંદુઓ પોતાના હાથે જ પોતાની શિખા કાપી રહ્યા છે. જો કે આધુનિક વિજ્ઞાન પણ શિખાનું મહત્ત્વ સ્વીકારે છે. માનવી શરીર પ્રકૃતિએ એટલું સુદૃઢ બનાવ્યું છે કે, તે મસમોટા આઘાત સહન કરીને પણ જીવિત રહે છે; પણ શરીરમાં કેટલાંક એવાં પણ સ્થાનો છે, કે જેમના પર આઘાત થવાથી માનવીનું તત્કાળ મૃત્યુ થઈ શકે છે. તેમને ‘મર્મસ્થાન’ તરીકે સંબોધવામાં આવે છે.

શિખાના અધોભાગમાં પણ મર્મસ્થાન હોય છે, તેના વિશે સુશ્રુતાચાર્યએ લખ્યું છે કે, માથા પર જ્યાં વાળનો ભમરો હોય છે, તેની નીચેનો અંદરનો ભાગ નસો અને સાંધાઓ સાથે સંબંધિત હોય છે, તેને ‘અધિપતિમર્મ’ કહેવામાં આવે છે. ત્યાં માર લાગવાથી તત્કાળ મૃત્યુ નિપજે છે. (સુશ્રુત સંહિતા, શારીર સ્થાનમ્ : ૬.૨૮)

સુષુમ્ણાનાં મૂળ સ્થાનને ‘મસ્તુલિંગ’ કહે છે. મગજ સાથે કાન, નાક, જીભ, આંખો, ત્વચા આ પંચજ્ઞાનેંદ્રિયોનો સંબંધ છે અને હાથ, પગ, ગુદદ્વાર, ગુપ્તેંદ્રિય ઇત્યાદિ કર્મેંદ્રિયોનો મસ્તુલિંગ સાથે સંબંધ છે. મગજ અને મસ્તુલિંગ જેટલા તાકાતવર, તેટલી જ શક્તિશાળી જ્ઞાનેંદ્રિયો અને કર્મેંદ્રિયો બને છે.

મગજને ઠંડક જોઈતી હોય છે, જ્યારે મસ્તુલિંગને ઉષ્ણતા ! મગજને ઠંડક પ્રદાન કરવા માટે મુંડન કરવું અને મસ્તુલિંગને હૂંફ આપવા માટે ગોખુરાનાં માપના વાળ રાખવા આવશ્યક હોય છે. કેશ અવાહક છે; તેથી શિખાના લાંબા વાળ બાહ્ય અનાવશ્યક ઉષ્ણતા અથવા ઠંડી સામે મસ્તુલિંગનું રક્ષણ કરે છે.

શિખા રાખવાથી, તેમજ શિખાનાં નિયમોનું યથોચિત પાલન કરવાથી સદબુદ્ધિ અને સદ્િવચાર પ્રાપ્ત થાય છે. અત્મશક્તિ પ્રબળ બને છે. માનવી ધાર્મિક, સાત્ત્વિક અને સંયમી બને છે. લૌકિક અને પારલૌકિક કાર્યોમાં યશ મળે છે. સર્વ દેવતાઓ માનવીનું રક્ષણ કરે છે. સુષુમ્ણાનું રક્ષણ થવાથી માનવી નીરોગી, બળશાળી, તેજસ્વી અને દીર્ઘાયુ થાય છે. નેત્રદૃષ્ટિ સુરક્ષિત રહે છે. આ રીતે ધાર્મિક, સાંસ્કૃતિક, વૈજ્ઞાનિક બધી જ રીતે શિખાને વિશેષ મહત્ત્વ હોવાનું ધ્યાનમાં આવે છે.

You might also like