દાતા અને યાચકના હાથની મુદ્રા શું સૂચવે છે?

એકનો હાથ છે નીચો ઊંચો તો હાથ અન્યનો,
દાતા-યાચકનો ભેદ મુદ્રાથી જ કળાય આ

મેઘનું માન-સન્માન આકાશના ઓવારે કયા કારણે અને સાગરનું સ્થાન પૃથ્વીના પાટલે કયા કારણે? આ સવાલનું સમાધાન શોધવાનો પ્રયાસ થાય તો સંસ્કૃત-સુભાષિતોના અભ્યાસી વિચારકણ વિદ્વાનોને કદાચ દાતાની દિવ્યતા અને યાચકની લઘુતા સૂચક એવો જવાબ જડી આવે કે મેઘ જળદાતા છે એથી એને આકાશના ઓવારે સ્થાનમાન મળે છે અને યાચક સાગર જેવો સંગ્રહશીલ હોવાના કારણે જ એને પૃથ્વીના પાટલે સ્થાન પ્રાપ્ત થાય છે. બંનેની પાસે જળનો ભરપૂર ભંડાર વિદ્યમાન હોવા છતાં એક ઉદાર છે, બીજો કૃપણ છે. આવા ગુણ-દોષના કારણે જ મેઘનું માનભર્યું સ્થાન આકાશમાં છે, જ્યારે સાગરને પૃથ્વીના પાટલે પડ્યા રહેવું પડે છે.
એક દૃષ્ટિએ વિચારીએ તો મેઘ કરતાં પણ સાગર પાસે જળસંપત્તિ વધુ છે. એની જળસંપત્તિના કારણે જ સ્થાન માન મળતું હોત તો એનો પહેલો અધિકારી સાગર જ ગણાત, પરંતુ સ્થાન માન અપાવનાર તત્ત્વ માત્ર સંપત્તિ જ નથી, પણ મુખ્યત્વે સંપત્તિ સાથે જોડાયેલી ઉદારતા જ છે. માટે મેઘ મહાન ગણાય છે અને સાગર કૃપણના કાકા તરીકેના કલંકને પાત્ર ઠરે છે.
દાતા અને યાચકની પરિભાષામાં વિચાર કરીએ તો મેઘ દાતાના સ્થાને છે. એકમાં ઉદારતાની અવધિ જોવા મળે છે, બીજામાં લોભની છેલ્લી માત્રા દૃષ્ટિગોચર થાય છે. બંને ‘જલધર’ હોવા છતાં દાનની દિવ્યતાના યોગે મેઘ મીઠા પાણીની માલિકી ધરાવે છે અને લોભના પાપે સાગરના ભાગે આવતું મીઠું પાણી પણ ખારું ઉસ બની જતું હોય છે. ઉદાર એવો મેઘ આપવા માટે જ સાગર પાસેથી જળગ્રહણ કરે છે, એથી એ જળ ખારું હોવા છતાં મીઠા જળમાં પલટાઇ જાય છે, જ્યારે સંગ્રહ કરી રાખવા જ સંઘરાખોર સાગર મીઠું જળ ગ્રહણ કરે છે તો પણ એ ખારું બની જાય છે. દાનનો આ કેવો પ્રભાવ અને લોભનો આ કેવો વિપાક?
અંગ દેશના મહારાજ કર્ણ દરરોજ સવા મણ સોનાનું દાન કરતા હતા. જેથી તેમનો હાથ હંમેશાં ઊંચો રહેતો હતો.
ઉપરોક્ત સુભાષિત દાતા અને યાચક વચ્ચેનો ભેદ, એમના હાથને વરેલી મુદ્રા દ્વારા જ સૂચવતા ખૂબ જ સુંદર વાત કરી રહ્યું છે. એનો સંદેશ છે કે એકનો હાથ નીચો હોય છે, બીજાનો હાથ ઊંચો હોય છે, હાથની આ જાતની સ્થિતિ-મુદ્રા પરથી જ એવું સૂચિત થઇ જાય છે કે યાચક નીચો છે અને દાતા ઊંચો છે.
વ્યવહારમાં પણ કોઇની પ્રશંસા કરતા એમ કહેવાય છે કે એનો હાથ ઊંચો છે તેમજ આથી વિપરીત અવસ્થાને સૂચવવા એમ કહેવાય છે કે એનો હાથ નીચો છે. આમ, ઊંચો હાથ પુણ્યોદયનો પ્રતીક છે, નીચો હાથ પાપોદયની ચાડી ખાય છે.
દાતા અને યાચકના હાથને વરેલી મુદ્રા પર બરાબર વિચાર કરવા જેવો છે. એ મુદ્રા પર બરાબર મનન-મંથન કરીએ તોય દાતાની પુણ્યપ્રચુરતા અને યાચકની પાપ-પ્રચુરતાનો સ્પષ્ટ ખ્યાલ આવી ગયા વિના ન રહે.
જોવા જઇએ તો દાતા-યાચક બંનેના હાથ લેવા-દેવાની એ પળે લંબાયેલા જોવા મળતા હોય છે, કેમ કે દાન કરવું હોય તો જેમ બે હાથ લંબાવવા પડે એમ દાન ગ્રહણ કરવું હોય તો યાચક માટે પણ બંને હાથ લંબાવવા પડતા હોય છે. આમાં હાથના પ્રસારણની પ્રક્રિયા એકસમાન હોવા છતાં હાથની મુદ્રાની સ્થિતિમાં ફેર પડી જતો હોય છે. એ ફેરફાર જ એકને દાતા તરીકેના સન્માનને તો બીજાને યાચક તરીકેના અપમાનને પાત્ર ઠરાવતો હોય છે.•

You might also like