કર્મ કોઈનેય છોડતું નથી

ઉપર બેઠેલા કોઇ ભગવાન સંસાર ચલાવતા નથી. સંસાર કર્મને કારણે છે. કર્મનું ઉપાર્જન કરનાર આપણે છીએ અને તેનું ફળ આપણે જ ભોગવવાનું હોય છે. વાસ્તવિકતામાં ભગવાન કર્મની બાબતમાં વચ્ચે પડતો નથી, પણ તેનું આલંબન લઇને જે જીવે છે તેનામાં કર્મ સહેવાની તાકાત વધી જાય છે. આવા જીવાત્માને કર્મ કેટલું વિક્ષુબ્ધ કરી શકતું નથી. કર્મની વ્યવસ્થા સ્વયંસંચાલિત છે તેથી તેમાં લાગવગ કે લાંચ રુશ્વતને અવકાશ નથી. જો આપણે કર્મની ગતિવિધિને જાણતા હોઇએ તો તેનાં માઠાં પરિણામોથી બચી શકીએ અથવા તો તેને હળવાં કરી શકીએ અને તેમાંથી મુક્ત પણ થઇ શકીએ, પણ તે બધું કર્મના નિયમ પ્રમાણે જ થવાનું.

હવે આપણે એ વાત વિચારવી રહી કે કર્મ આત્માને વળગે છે કેવી રીતે? આત્માને કર્મ લાગવાનું પ્રથમ કારણ એ છે કે જીવાત્માને સ્પષ્ટ ખ્યાલ હોતો નથી કે જીવનમાં સાચું શું અને ખોટું શું? મેળવવાં જેવું શું અને છોડવા જેવું શું? તેથી તે વિવેક કરી જાણતો નથી અને તેનો બધો પુરુષાર્થ અવળે માર્ગે થાય છે. તેને માટેનો પારિભાષિક શબ્દ છે ‘મિથ્યાત્વ’ અર્થાત્ કે વસ્તુના યથાર્થ જ્ઞાનનો અભાવ.

જીવાત્માને કર્મ લાગવાનું બીજું કારણ એ છે કે તે સંયમમાં રહેતો નથી. જો તે સંયમમાં વર્તતો હોય તો કર્મના પરમાણુઓ તેને વળગી શકતા નથી. જીવાત્મા જો પોતાના સ્વભાવમાં વર્તે અને વિભાવોમાં ન રમે તો કર્મના પરમાણુઓનો તેની સાથે સંયોગ થઇ શકતો નથી.

પછી ભલેને જીવાત્માની અડોઅડ કર્મના પરમાણુઓ રહેલા હોય. સંયમ માનસિક અને શારીરિક બંને રીતનો હોય છે. કર્મને દૂર રાખવા માટે બંને રીતનો સંયમ જરૂરી બની રહે છે. સંયમના અભાવને અવિરતી કહે છે.

જોકે જીવાત્મા સાથે કર્મનો સંયોગ થવાનું પ્રમુખ કારણ તેણે ગ્રહણ કરીને પોતાની સાથે ઓતપ્રોત કરી દીધેલ કર્મ પરમાણુઓ છે. જીવાત્મામાં જેવો રાગ દ્વેષના ભાવનો સંચાર થાય છે કે જીવાત્મા તેનાથી ભીંજાઇ જાય છે. જેમ ભીની થયેલ ભીંતને ધૂળ ચીપકી જાય તેમ કર્મ પરમાણુઓ જીવાત્માને વળગી જાય છે.

વળી રાગ દ્વેષના ભાવમાં ચીકાશ હોય છે. તેથી તેને વળગી ગયેલ કર્મ પરમાણુઓ તેની સાથે ઓતપ્રોત થઇ જાય છે. કર્મબંધનું પ્રબળ કારણ કષાયો (રાગ દ્વેષ) છે અને રાગ દ્વેષ એ કંઇ નિર્દોષ ભાવ નથી.

ક્રોધ માન (અહંકાર), માયા (કપટ) અને લોભ એ તેની સંતતિ છે. વળી હાસ્ય, રતિ (ગમો) અરતિ (અણગમો), ભય, શોક અને જુગુપ્સા તો કષાયોની ત્રીજી પેઢી છે જેને ઉત્તર કષાયો કહેવામાં આવે છે. જીવાત્મા કષાયોમાં જ જીવે છે અને કષાયોથી મુક્ત થતાં તેની મુક્તિ થઇ જાય છે. કષાયનો અર્થ પણ એ જ છે કે જે સંસાર વધારે તેવા ભાવ.•

You might also like