શાસ્ત્રીય નૃત્યના દેવઃ ભગવાન નટરાજ

ભારતીય શાસ્ત્રીય નૃત્ય આજે વિશ્વભરમાં પ્રસિદ્ધ છે. જ્યાં શાસ્ત્રીય નૃત્ય હોય ત્યાં અચૂક દેવાધિદેવ મહાદેવનું નૃત્ય કરતું નટરાજ સ્વરૂપ યાદ આવે. શિવજીનાં અનેક સ્વરૂપોમાં આ એક અત્યંત આકર્ષક સ્વરૂપ છે. શિવજીનાં આ સ્વરૂપને વિવિધ પ્રદેશમાં વિવિધ નામે ઓળખવામાં આવે છે. જેવા કે નટરાજ, નાટકેશ્વર, નૃતેશ્વર, ભૈરવ વગેરે.
દક્ષિણ ભારતમાં દેવાધિદેવ મહાદેવનું આ સ્વરૂપ નટરાજ તરીકે ઓળખાય છે. જ્યારે પૂર્વ ભારતમાં નટરાજના આ સ્વરૂપને નટેશ્વર, નૃતેશ્વર, નાટકેશ્વર કે ભૈરવ કહે છે. વાસ્તવમાં શિવજીના આ સ્વરૂપનો ઉદભવ કાશ્મીરના શિવપંથીઓની વિચારધારામાંથી થયો છે. આજે તેનાં મૂળની ઉપેક્ષા થઈ રહી છે.
મૌર્યકાળ બાદ બૌદ્ધ ધર્મનો પ્રભાવ ઓછો થતાં ધીમે ધીમે શિવજીનો મહિમા વધતો ગયો. મહાદેવ પ્રમુખ દેવ તરીકે પૂજાવા લાગ્યા. વેદકાળ પૂર્વેથી પશુપતિનાથની પૂજાનું જે મહત્વ હતું તેના પરિપ્રેક્ષ્યમાં જ ક્રમશઃ નટરાજનો મહિમા વધતો ગયો. ઈ.સ. પૂર્વે ચોથી સદીમાં વારાણસીમાં મહાદેવ આદિનાથ તરીકે ઓળખાતા હતા. શૃંગના સમયમાં વૈદિક દેવી દેવતાનાં ઘણાં સ્વરૂપોને શિવજીમાં પ્રતીકાત્મકરૂપે ભેળવી દેવામાં આવ્યાં છે. ખાસ કરીને રુદ્ર અને અગ્નિને. રુદ્ર એટલે લાલાશ પદતી સોનેરી ઝાંયવાળી જ્યોત ‘સંતરુદ્રીય –શ્રીરુદ્ર ચમકમ્’ ભગવાનના બે સ્વરૂપનો સમન્વય સૂચવે છે. અગ્નિને બળદ માનવામાં આવે છે, અને બળદ એટલે નંદિ જે મહાદેવનું વાહન છે.
મહાદેવના નટરાજના સ્વરૂપની ઉત્પત્તિ ઈ.સ. પૂર્વે બીજી સદીથી થઈ હતી. શૃંગ સમયના ટેરૉકોટાનાં શિલ્પોમાં મહાદેવને ‘વીણા દક્ષિણામૂર્તિ’ તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા છે. કાળક્રમે મહાદેવના નટરાજ સ્વરૂપમાં વધારો થતો ગયો એમ એમનાં શિલ્પો દ્વારા વિદિત થાય છે. ગુપ્તકાળના ગયા ખાતેના ટેરૉકોટાના શિલ્પોમાં ‘દિગમ્બર’ અવસ્થામાં હાથમાં તલવાર અને હવામાં ઊડી રહેલા કેશકલાપ ધરાવતું શિલ્પ માત્ર શિવજીનું ‘ચિદમ્બરમ’ સ્વરૂપ રજૂ નથી કરતું, પણ તેમને નૃત્યકાર તરીકે પણ દર્શાવે છે. આ શિલ્પમાં ભગવાનની જટા ફણિધર સર્પનું સ્મરણ કરાવે છે. આ જ પ્રમાણે મધ્યપ્રદેશના ગુઆનામાં આવેલા ટુમેન અને ખોહાના ખાતે, નાલંદામાં નટરાજનાં મનમોહક શિલ્પો જોવા મળે છે. ઈ.સ.ની છઠ્ઠી સદીથી નટરાજને બહુભૂજા સાથે કંડારવામાં આવ્યાં છે. નટરાજની સૌથી ઉપરની ભૂજાઓમાં સર્પ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. મુખ્ય બે હાથ ‘ગજહસ્ત’ સ્થિતિમાં ‘કટકહસ્ત’ અને ‘અભયહસ્ત’ તરીકે કંડારવામાં આવ્યા છે. અન્ય ભૂજાઓમાં ડમરું, કપાલ, આકાશમાળા, કર્તરી, ત્રિશૂલ અને ગદા ધરી છે. આમ ચિદમ્બરમનું વિકસીત સ્વરૂપ કાશ્મીરથી લઈને કન્યાકુમારી સુધી પ્રસિદ્ધ છે. નટરાજની પ્રતિમાની પાછળ આભામંડળની પ્રેરણા બૌદ્ધ પ્રતિમાઓ પરથી લેવાઈ હોય એવું મનાય છે. મહાદેવનાં આ ‘ચિદમ્બરમ’ સ્વરૂપના એક પગને બીજા પગ પર ત્રાંસી મુદ્રામાં ,જે નૃત્યની એક મુદ્રા છે, દર્શાવવામાં આવ્યું છે.
પાલ અને પાલવ વંશ દરમિયાન બૌદ્ધ ધર્મના પતન પછી શિવજીના નટરાજ સ્વરૂપનો ક્રમશઃ વિકાસ થતો ગયો. આ નૃત્યના દેવને નટરાજ, નાટકેશ્વર, નટેશ્વર કે નૃતેશ્વર કહી શકો છે.•

You might also like